जिन संज्ञाओं से किसी पदार्थ के विशेष गुण, धर्म तथा व्यापार आदि का ज्ञान हो, उसे भाववाचक संज्ञा कहते हैं।
जैसे :- मधुरता, वीरता, प्रेम, आनन्द, क्रोध, भक्ति, बुढ़ापा, यौवन आदि ।
भाववाचक संज्ञाएँ चार प्रकार के शब्दों से बनती हैं :
1. जातिवाचक संज्ञाएँ : बूढ़ा से बुढ़ापा, लड़का से लड़कपन, पशु से पशुतत्व, मनुष्य से मनुष्यता (मनुष्यत्व) आदि ।
2. विशेषण से :- सुन्दर से सुन्दरता (सौन्दय), मूर्ख से मूर्खता, चतुर से चतुरता, लम्बा से लम्बाई, आलसी से आलस्य आदि ।
3. क्रिया से :- लिखना से लिखाई, बुनना से बनावट, देना से दान, लड़ना से लड़ाई, पढ़ना से पढ़ाई, चलना से चाल आदि ।
4. सर्वनाम से :- अपना से अपनापन (अपनत्व), निज से निजत्व (निजता), अहं से अहंकार आदि।
भाववाचक संज्ञाएँ
यहाँ पर हमने कुछ महत्वपूर्ण भाववाचक संज्ञाओं को वर्णित किया है :-
| शब्द | भाववाचक संज्ञा |
|---|---|
| चढ़ना | चढ़ाई |
| चिनना | चिनाई |
| चुनना | चुनाव |
| चोर | चोरी |
| चिल्लाना | चिल्लाहट |
| नहाना | नहान |
| नम्र | नम्रता |
| नश्वर | नश्वरता |
| निकलना | निकास |
| निपुण | निपुणता |
| निज | निजत्व |
| नास्तिक | नास्तिकता |
| न्यून | न्यूनता |
| नीच | नीचता |
| नाचना | नाच |
| पण्डित | पण्डिताई |
| प्रचुर | प्रचुरता |
| प्रौढ़ | प्रौढ़ता |
| पीना | पान |
| प्रभु | प्रभुता |
| पशु | पशुता |
| पहनना | पहनावा |
| पात्र | पात्रता |
| पूजना | पूजन |
| प्यासा | प्यास |
| पीसना | पिसाई |
| पुरुष | पौरुष |
| पड़ना | पड़ाव |
| पुत्र | पुत्रत्व |
| पहुँचना | पहुँच |
| विश्वसनीय | विश्वास |
| सूक्ष्म | सूक्ष्मता |
| हिन्दू | हिन्दुत्व |
| हिंसक | हिंसा |
| हरा | हरियाली |
| हत्यारा | हत्या |
| कमाना | कमाई |
| कृतज्ञ | कृतज्ञता |
| कृपण | कृपणता |
| कायर | कायरता |
| कृत्रिम | कृत्रिमता |
| छोड़ना | छूट |
| छापना | छपाई |
| जड़ | जड़ता |
| जलना | जलन |
| जाति | जातीयता |
| ठग | ठगना |
| डरना | डर |
| डाकू | डाका |
| ठण्डा | ठण्डक |
| ढीठ | ढिठाई |
| तपस्वी | तपस्या |
| तरुण | तरुणाई |
| तपना | तपन |
| थकना | थकावट |
| दोहराना | दोहराई |
| दबाना | दबाव |
| दुर्बल | दुर्बलता |
| देव | देवत्व |
| दास | दासता |
| दौड़ना | दौड़ |
| धनाढ्य | धनाढ्यता |
| धीर | धैर्य |
| मित्र | मित्रता |
| वाचाल | वाचालता |
| विद्धान् | विद्वत्ता |
| विधवा | वैधव्य |
| व्यक्ति | व्यक्तित्व |
| शर्माना | शर्म |
| भाववाचक | अस्तित्व |
| अस्ति | अच्छाई |
| अच्छा | अहंकार |
| अहं | अनुकूलता |
| अनुकूल | आत्मीयता |
| आत्मा | आतिथ्य |
| अतिथि | अध्यापन |
| अध्यापक | अमरता |
| अमर | आवश्यकता |
| आवश्यक | अनौचित्य |
| अनुचित | अरुणाई |
| अरुण | आलस्य |
| आलसी | ऐश्वर्य |
| ईश्वर | इन्सानियत |
| इन्सान | औचित्य |
| उचित | उग्रता |
| उच्छृंखल | उच्छृखलता |
| उड़ना | उड़ान |
| उदार | औदार्य |
| उतरना | उतराई |
| उलझना | उलझन |
| उभरना | उभार |
| कम | कमी |
| कठिन | कठिनाई |
| कहना | कहावत |
| कड़वा | कड़वाहट |
| कड़ा | कड़ाई |
| कंजूस | कंजूसी |
| अज्ञ | अज्ञता |
| अपना | अपनापन |
| अधिक | अधिकता |
| कुमार | कौमार्य |
| कुशल | कुशलता |
| कुलीन | कुलीनता |
| कातना | कताई |
| क्रूर | क्रूरता |
| खपना | खपत |
| खोजना | खोज |
| खट्टा | खटास |
| खीझना | खीझ |
| खेलना | खेल |
| खोटा | खोट |
| खिंचना | खिंचाव |
| गहरा | गहराई |
| गम्भीर | गम्भीरता |
| गोल | गोलाई |
| गिरना | गिरावट |
| गाना | गान |
| गर्म | गर्मी |
| गुरु | गौरव |
| गिनना | गिनती |
| घबराना | घबराहट |
| चतुर | चतुराई |
| चिकित्सक | चिकित्सा |
| चमकना | चमक |
| चालाक | चालाकी |
| शूर | शौर्य |
| शिशु | शैशव |
| श्रीमान् | श्रीमत्ता |
| सेवक | सेवा |
| स्वीकृत | स्वीकृति |
| सुष्ठु | सौष्ठव |
| स्थूल | स्थूलता |
| संक्षिप्त | संक्षेप |
| सती | सतीत्व |
| सुधरना | सुधार |
| सम्पन्न | सम्पन्नता |
| सरल | सरलता |
| हारना | हार |
| समृद्ध | समृद्धि |
| सूझना | सूझ |
| संयत | संयम |
| स्व | स्वत्व |
| साधु | साधुता |
| संतुष्ट | संतोष |
| सिकोड़ना | सिकुड़न |
| स्याह | स्याही |
| सजाना | सजावट |
| सफेद | सफेदी |
आशा करते हैं आपको भाववाचक संज्ञा किसे कहते हैं, विषय पसन्द आया होगा।









